Rodzaje włączników: schodowy, krzyżowy, świecznikowy – kiedy który stosować?

Oświetlenie w domu czy biurze to nie tylko lampy i oprawy. Równie ważne są włączniki – schodowe, krzyżowe, świecznikowe i kilka innych, które pozwalają wygodnie sterować światłem z jednego lub wielu miejsc. Dobrze dobrany przełącznik to mniej nerwów, mniej chodzenia „tam i z powrotem” i bardziej estetyczna instalacja.

Sterowanie światłem wydaje się proste: naciskamy klawisz, światło się zapala albo gaśnie. Jednak okazuje się, że to nie wszystko. Poniżej znajdziesz praktyczny poradnik, który wyjaśnia czym się różni włącznik schodowy od krzyżowego, co to jest łącznik świecznikowy, a także jak zbudować wygodny układ schodowy krzyżowy w domu.

W języku technicznym mówimy o łącznikach instalacyjnych – elementach, które łączą lub rozłączają obwód oświetleniowy w instalacjach niskiego napięcia. Zaliczają się do nich m.in. łączniki jednobiegunowe, schodowe, krzyżowe, świecznikowe czy przyciski dzwonkowe.

W praktyce używa się potocznych nazw: włącznik światła, wyłącznik, przełącznik. Wszystkie one oznaczają to samo – element na ścianie, którym sterujesz światłem.

To najprostszy podział, zrozumiały nawet bez znajomości schematów.

Włącznik pojedynczy

Włącznik pojedynczy to najprostszy i najczęściej spotykany włącznik.

• ma jeden klawisz,

• steruje jednym światłem albo jednym obwodem oświetlenia,

• używamy go np. w małej łazience, garderobie, spiżarni.

W tej grupie mogą być różne rodzaje włączników, różniące się mechanizmem ukrytym pod klawiszem, np. zwykły, schodowy czy krzyżowy – ale na ścianie widzisz po prostu jeden klawisz.

Włącznik podwójny (świecznikowy)

Pod tajemniczą nazwą “łącznik świecznikowy” kryje się po prostu włącznik podwójny: 

• to włącznik z dwoma klawiszami,

• każdy klawisz włącza osobne światło albo osobną grupę żarówek,

• świetnie sprawdza się przy żyrandolu: osobno włączasz część żarówek i całość.

Dwuklawiszowy również może zawierać różne mechanizmy, np. schodowy (podwójny schodowy) – wtedy tak naprawdę mamy dwa niezależne włączniki schodowe w jednym korpusie.

Włącznik trzyklawiszowy i więcej

Są też włączniki z trzema klawiszami. Używamy ich, gdy chcemy z jednego miejsca sterować wieloma obwodami, np.:

• główne światło,

• oświetlenie dekoracyjne,

• taśma LED.

Na tej samej zasadzie działają włączniki z większą ilością klawiszy, ale one są raczej rzadko spotykane.

Drugi podział dotyczy tego, jak zachowuje się klawisz, gdy go naciśniemy.

Włącznik bistabilny (standardowy)

To wszystkie „zwykłe” włączniki światła.

• gdy go naciskasz, klawisz zostaje w nowym położeniu,

• gdy naciskasz drugi raz - wraca,

• światło jest albo włączone, albo wyłączone.

Bistabilne są zwykle: łącznik jednobiegunowy, schodowy, krzyżowy, świecznikowy itp.

Włącznik monostabilny (włącznik zwierny, przycisk)

Ten typ zachowuje się jak dzwonek do drzwi.

• gdy go naciskasz, zaczyna działać,

• gdy puszczasz, klawisz sam wraca na miejsce.

Takie włączniki nazywamy monostabilnymi albo po prostu przyciskami. Stosuje się je m.in.:

• do dzwonków,

• do automatu schodowego (światło gaśnie po czasie, np. na klatkach schodowych),

• w instalacjach „smart”, gdzie przyciski sterują przekaźnikiem w rozdzielni.

Z zewnątrz mogą wyglądać jak zwykły włącznik, ale ich praca jest inna.

Teraz najważniejsza część: do czego służą konkretne rodzaje włączników.

Zwykły włącznik

To podstawowy włącznik w każdym domu.

• steruje jednym obwodem z jednego miejsca,

• zwykle ma dwa zaciski w środku,

• używany tam, gdzie nie trzeba zapalać światła z kilku miejsc.

Przykłady: mała łazienka, mały pokój, spiżarnia.

Włącznik schodowy

Włącznik schodowy pozwala sterować jednym światłem z dwóch miejsc. Jak to działa w praktyce?

• na jednym końcu korytarza jest pierwszy włącznik schodowy,

• na drugim końcu – drugi włącznik schodowy,

• naciśnięcie któregokolwiek zmienia stan światła – włącza lub wyłącza.

Najważniejsze informacje:

• w środku ma zwykle trzy zaciski,

• musi pracować w parze z drugim schodowym.

Tak jak nazwa sugeruje, często jest używany na schodach (jeden u góry, drugi na dole), ale można go wykorzystać także w innych miejscach - na długich korytarzach, w pomieszczeniach z dwoma wyjściami lub w sypialni (jeden przy drzwiach, drugi koło łóżka).

A włącznik podwójny schodowy? To po prostu dwa schodowe w jednym module:

• dwa klawisze,

• każdy może pracować w układzie schodowym,

• używany, gdy chcesz z dwóch miejsc sterować dwoma różnymi obwodami (np. dwie sekcje światła w salonie).

Jak widać, sprawa nie jest taka skomplikowana na jaką wygląda na początku.

Włącznik krzyżowy

Łącznik krzyżowy stosujemy wtedy, gdy dwóch miejsc sterowania nie wystarcza. Najważniejsza zasada: łącznik krzyżowy zawsze jest pomiędzy dwoma włącznikami schodowymi. Nie działa sam, jest „pośrednikiem”.

Jak wygląda typowy układ na 3 miejsca sterowania?

• pierwszy punkt – włącznik schodowy.

• drugi punkt (środkowy) – łącznik krzyżowy.

• trzeci punkt – drugi włącznik schodowy.

Jeśli chcemy 4 lub więcej miejsc, dodajemy po prostu kolejne łączniki krzyżowe w środku. Czyli w skrócie:

• schodowy – start i koniec układu,

• krzyżowy – pomiędzy nimi, gdy potrzebujesz więcej punktów.

Typowym zastosowaniem takiego układu jest klatka schodowa w bloku: na dole i na górze będą włączniki schodowe, a na każdym piętrze pomiędzy - włączniki krzyżowe. Wtedy cały ten system steruje jednym obwodem oświetlenia, czyli włącza wszystkie lampy na klatce schodowej.

Czym się różni włącznik schodowy od krzyżowego?

Sprawa jest dość prosta:

• włącznik schodowy – pozwala sterować światłem z dwóch miejsc (z drugim schodowym),

• włącznik krzyżowy – dodajesz go, gdy chcesz sterować światłem z trzech lub więcej miejsc, samodzielnie nie zastąpi schodowego.

Wybór zależy od naszych potrzeb i tego, jak bardzo chcemy rozbudować naszą instalację. Warto wykorzystać możliwości, jakie dają te urządzenia, żeby już na etapie projektu zadbać o przyszłą wygodę użytkowania domu.

Przy wyborze włącznika odpowiedz sobie na kilka prostych pytań:

Ile świateł (lub obwodów) jest w tym pomieszczeniu?

• 1 obwód = włącznik jednoklawiszowy (zwykły, schodowy lub krzyżowy – zależnie od liczby miejsc sterowania).

• 2 obwody = łącznik świecznikowy (dwuklawiszowy).

Z ilu miejsc chcesz włączać światło?

• z 1 miejsca = zwykły łącznik jednobiegunowy,

• z 2 miejsc = dwa włączniki schodowe,

• z 3+ miejsc = schodowe na końcach + krzyżowe pośrodku.

Chcesz system „smart” lub automat schodowy?

• zamiast zwykłych włączników wybierz przyciski (monostabilne), które sterują przekaźnikiem lub automatyką.

Jak widać, różne rodzaje włączników wcale nie muszą być skomplikowane. Zwykły włącznik służy do sterowania jednym światłem z jednego miejsca, włącznik schodowy – z dwóch miejsc, a włącznik krzyżowy pozwala rozbudować ten układ o kolejne punkty sterowania. Łącznik świecznikowy (podwójny) przyda się wszędzie tam, gdzie chcemy niezależnie włączać dwie lampy lub dwie grupy żarówek. W praktyce wystarczy odpowiedzieć sobie na kilka prostych pytań: ile świateł mamy w pomieszczeniu, z ilu miejsc chcemy je włączać i czy planujemy zwykłą instalację, czy system „smart”. Na tej podstawie bez problemu dobierzesz właściwy włącznik do każdego pomieszczenia.